Zə̀zə̌ fə Usu

Inaʼ i Usu yiy də a bwòʼò Fungom ì də nəniy anə bwòʼò Mèntsə̀m anə bə̀d kə idoŋ kiy anə bə̀d kə̀ inyi yiy nimə nəniy ate anə inaʼ i Kamèlôn. Inaʼi Usu yiy dûw kwoʼ kùm yə̀ anə ukpìy nə̀ àghê itəŋ yiy ( aghee Nadzeliyà). 

Inaʼi Usu yiy kwu u kpiy nə̀ Zwə̀kìy, nə̀ Məkab, nə̀ Mùnken anə bə̀d kə̀ tsə̀ fyiə kwoʼo bə̂ nəniy ate. Anə bə̀d kə itəŋ kiy a bə̀d kə̀ iniy yiy fyiə kwoʼo bə̂ nəniy ate, ghu kwu ukpiy nə̀ Wekiy, anə bə̀d kə itəŋ kiy ghu kwu ukpiy nə̀ Àvə̀mə̀. Anə bə̀ kə̀ inyi yiy nimə nəniy ate, ghu kwu ukpiy nə̀ àghě Səŋ yiy. Anə bə̀d kə idoŋ kiy, ghu kwu ukpiy nə̀ àghě itəŋ yiy (aghee Nadzeliyà).

Usu wiy kə ŋwò fyi bə̀ anə ghě Tikar a mbwòʼò Àdamàwa. Soŋə fə ghu kə ŋwô fyi bə̂ nə̀ ibwìy ighu yiy ate à kə mbən də̀ ŋwô ani kaʼ ŋwò tsə anə ŋə̀m kə 1750 zù kùm anə ŋə̀m kə 1800. Yə ghu kə ŋwô fyi bə̂ anə uzə u ghě Tikar yə, ghu tsìy yə̀ dzəd a Ndop, tsìy zù dyaŋi a Ndìwum. Yə ghu bû nəniy a Ndìwum, ghu dzə̀ mùə̀ tsə awote. Abù ghu ŋwô tsə nəniy awo, ghu dyaŋi bù fə̀ anə lòʼo kə ghu də nəniy nyiə ate. Kùmə̀ yə̀ nə̀ àyiə yə nə̀ tě nə̀ tê ghu yiy dzây na, i dê tsə nə̀ wù wə̀ ù kə tiy nəniy səkiy anə ibwìy ighu à kə də̌ Ngùm ə̀ Tàŋ. Anə ayiə yə ghu dzîy nəniy, i dê nə̀ Usu kə kə̀ mâŋ môŋ bû fyi kə dzə̂ anə lòʼo kə ghu də nəniy ate zii.  À kə ghu anə tsə kə ghu nîy bə̀ ìwùŋ, nə̀ ùfyiə u kə ŋwù ù liy wiy. Ufyiə ughè wə̀ kə də̀ kəmwaʼ, nə̀ mbyoŋi, nə̀ tsəd kiy.  Yəə ghu kə bû nəniy anə tsə kə ghu nə̀ ghu dzwumə̀ bə̀ ìwuŋ, aghe kwu inaʼi Usu nə̀ à də̀ inaʼ yə iwuuŋ yiy kə dê nəniy. 

Inaʼi Usu yiy də inaʼi kə dòŋ nə̀ àghè liy yiy ghu də nəniy a dəŋə̀ kə̀dòŋ saʼa fwumə nə̀ we. Tuw kə inaʼi Usu kiy də a Kə̀wimè (ukwa wə dòŋ kìy də nəniy ate). À də̀ ube ùbè u saʼa nəniy inaʼi Usu yiy à də nəniy ube untoʼ. Ani nìy ŋwò bə̀ yə Usu wiy kə bû mùə̀ bə̂ anə tsə kə ghu də nəniy ate zii, nə̀ nə̀ Mfwà Usu mə saʼ inaʼi Usu yiy kwoʼ kùm yə̀ bàʼatum àvəm nə̀ aghè bè.  

Ndə̀mə̀ àghě Usu də aghee isum. Ghu faʼà nyàŋə mə̀ ìsum ani kəli ufânyiə ani nyi anə daw tə ghu. Ghu taw və̀lə̀ àsaŋ, nə̀ ntsùmbi miy, nə̀ ùkpaʼa kpaʼà wìy, nə̀ nduŋ tiy, nə̀ ùfè wìy, nə̀ ùnàŋ wìy. Iyəŋi nə̀ iŋə̀mə̀ ghu faʼà isum ighu, aghee isədindaw ighu yiy bù fày ghu ani sòŋə fə̀ ze fiy nə̀ anə sòŋə fə̀ kpiy fiy. Aghee Usu yiy kaʼi və̀lə̀ wày ìsum yiy, sə fə ghù fə̀ liy fiy nyələ sòʼò tə̀ nyàm, à liy yiy zəŋə̂ bekivən ani kəli ukhiy wə ghu də ani kwe fəli yə̀ anə ufyiə wə ghu faʼà anə usum. 

Usu fyaʼa ŋwò anə ayiə tə dzə̀lə. Dzələ tə̀ dzòŋə̀ tìy way dzə ani ŋwò tsə anə ndaw tə ghu sək yə̀ anə isum i ghu. moo ani ŋwò tsə anə inaʼi Usu zù anə nàʼà tə̀ tə kulì də nəniy asə̀ə̀ ghu. Ayiə ghà yə̀ zəŋə i ghu dəmə̀ nəniy ani nìy fən bə̀ ùfyiə u ghu anə isum. i zəŋə sòʼò à də nəniy iyiə ìtaw yiy awò ghu ani zə̀ŋì zù anə lòʼo tə ghu də ani byaŋi iwee ighu ate. 

Usu dəmə̀ sòʼò nə̀ iyiə i mwi mə̀ dzòŋə̀ mìy, nə̀ iyiə i tə kàʼì yìy. Yəə ghu laʼà nəniy tə̀ dzoŋə̀ tìy ani byaŋi iwee i ghu ate, nə̀ le tə ndaw tə uŋwàʼà tə̀ nê tə̀, i mə zəŋi nə̀ ndə̀m ŋwò fyi ani zù anə lòʼo tə ghu də ani kəli ndzòʼò ufyiə ughà wə̀ ate, zəŋi sòʼò àghù yə̀ ghu də wày ani ŋwò fyi nə̀ ghu ki ŋge dəmə ghalə̀ kè kyabə tsə̀ anə sə fə fə də nəniy inaʼi Usu.  

Idzəŋì yə̀ Ùsu dzəŋə̀ nəniy, i ghu tyoŋə nə̀ à də̀ “Idzəŋi Usu”  Ghu tyoŋə ghu nə̀ à də̌ “Ùsu”. À də̀ idzəŋì yə̀ ghu dzəŋə̀ nəniy anə lòʼo tə dzə̀m anə inaʼi Usu, anîsə̂ yìy dzəŋə̀ dyaŋə nəniy. À mày kə bə ghu dzəŋə̀ nəniy nə̀ àghù yə̀ ghu də kwu way idzəŋi ghà yə̀ ghu dzə̀ŋə̀ nə̀ ghu anə̀ mə̀ŋkalə̀.  Idzəŋì yə̀ fìì ghu nə̀ ghu ki zuw kyilə iwee ighu yiy. À də̀ sòʼò ighe ghu zwaʼa nəniy ate bə̀lə̀ ayiə.